[chicagolu]

Anadoluda IslamlasmaBitmek tükenmek bilmeyen göcebe Türkmen akini Selcuklu Devletince Anadolu?ya yani Bizans sinirina yönlendiriliyordu. Bu sinir bölgeleri, baska bir deyisle "Uclar", ic bölgelerden farkli sosyal özelliklere sahip bulunmaktaydi. Uclarin bu farkli toplumsal yapisi, onun özel durumundan kaynaklanmaktaydi. Uc halki, ic bölgelerde daha barisci ve istikrarli bir düzene sahip halkin aksine, sürekli savas hayati yasardi. Özellikle Horasan ve Türkistan?dan uc bölgelerine bircok savasci gelirdi. Uclardaki bu savasci dervisler (ya da alperenler, gaziler) daha Malazgirt Savasi?ndan (1071) cok önce Anadolu?nun Sivas, Kayseri ve Konya gibi büyük sehir- lerine saldirilar düzenlemekteydiler. Uc bölgeleri karsi taraftan gelecek olasi akinlara yönelik de hazirlikli olmak zorundaydilar. Uclarda nüfusun cogunlugunu göcebe Türkmenler olusturmaktaydi. Bu göcebe Türkmenler daha önce de belirttigimiz gibi, Alevi-batini egilimli heterodoks Türkmen babalarinin nüfuzu altindaydilar. O dö- nemde Bizans imparatorlugu?nun icerisinde bulundugu zayif durum nedeniyle bu uclar sürekli batiya, Anadolu?nun ic kisimlarina dogru kaydi. XI.yüzyil sonrasi gelismelerine bakarak, bu uc savascilari ve birlikte ilerleyen göcebe Türkmen asiretlerini, Anadolu Selcuklu Dev- leti?nin, daha sonra beyliklerin ve bu beyliklerden Osmanli imparator- lugu?nun dogusunda birinci derecede rol sahibi olarak görmek dogru olacaktir. XI.yy.la birlikte baslayan göclerin hangi nedenlerle ve nasil gerceklestigine daha önce deginmistik. Anadolu?ya ilk büyük göc dalgasi Malazgirt Savasi sonrasi, ikinci ve daha büyük bir göc dalgasi ise Mogol istilasi sonrasinda gerceklesmisti. Bu göc hareketinin önünde ise savasci dervisler bulunmak- taydi. Uclar konusunda daha önce degindigimiz bu savasci dervisler P.Wittek?in "Gazi hareketi" olarak nitelendirdigi bir hareketin mensuplari olarak, Anadolu Selcuklu Devleti, Anadolu Beylikleri ve Osmanli Devleti?nin de kurulusunda cok önemli islevler gördüler. Anadolu?nun fethi bu dervis- lerin öncülügünde gerceklestirildigi gibi, bu yeni vatanin iskân ve kolonizas- yonu da onlarin önderliginde gerceklestirildi. Türkistan, Harzem, Horasan, Azerbaycan, Suriye ve Irak?tan gerek fetihlerle birlikte gerekse fetihlerden sonraki göclerle Anadolu?ya gelen dervisler degisik dinsel akimlara mensuptular. Süphesiz XI.yüzyildan itibaren Ana- dolu?da meydana gelen sosyal-siyasal gelismelerin bu dervislerin etkinlik- lerini kolaylastirdigi gibi, halkin da onlara baglanmalarina yol actigi söy- lenebilir. Özellikle köylerde yasayanlar ve göcebe kitleler heterodoks tasav- vuf akimlarina mensup seyh ve dervislere ve onlarin tekke/zaviyelerine büyük ilgi gösteriyorlardi. Göcebe/yari göcebe Türkler?e uygun gelmeyen ehli sünnet inanclarinin ön planda oldugu görüsleri yayan seyhler ve mutasavviflar daha cok sehirlerde faaliyet gösteriyorlar, göcebe/yari göcebe kitleler arasinda pek ragbet görmü- yorlardi. Ayni durum göcler sonrasi Anadolu?da yinelendi ve sünni seyhler göcebe/yari göcebe kitleler üzerinde etkili olamadilar. Bu kitleler arasinda daha cok heterodoks tasavvuf akimlarina mensup babalar, dervisler etkiliy- diler. Çünkü onlar, bu kitlelere cok daha uygun gelen senkretist fikirleri yayi- yorlardi. Köprülü?nün de belirttigi üzere: "Tahta kiliclarla kafirlere karsi harbeden, yanindaki bir avuc mürid ile yüz- binlerce kisilik düsman ordularini ezen, kaleleri alan, küfr diyarina kilic kuvvetiyle islamiyeti yayan bu savasci Türk mutasavviflari ile, tekkelerde sakin ve donmus bir hayat geciren Arap ve Acem mutasavviflari arasinda büyük ayrilik vardir." Süphesiz Anadolu bu dönemde Orta Asya, Harzem, Horasan, Suriye, iran ve Irak gibi merkezlerle siyasal ve sosyo-ekonomik baglara da sahipti. XI. yüz- yildan baslamak üzere bu bölgelerdeki dinsel ve kültürel gelismeler Ana- dolu?yu da etkiliyor, bu bölgelerden bircok mutasavvif ve dervis zaman zaman Anadolu?ya gelerek görüslerini yayiyorlardi. Bu dinsel akimlari anlamaksizin, Anadolu?daki hicbir dinsel hareketi anlayabilmek olanakli degildir. Mevlevilik de, Bektasilik de, Alevilik de ancak bu dinsel ortamin aciklanmasi sonucunda anlasilabilir. Bu konuda F. Köprülü su bilgileri veriyor: "Daha ilk Selcuklular zamanindan itibaren "Darülcihad" olan Anadolu?ya Türkmen boylariyle bera- ber bircok "Türkmen Babalari", Ortaasya, Harzem, Horasan?dan "Yesevi Dervis- leri", Irak, Suriye ve iran?dan "ismaili Propagandacilari", Kalenderiye mensuplari geliyorlardi..." Ayrica islam?in göcebe/yari göcebe Türkmenler arasinda daha cok tasavvuf ve heterodoks tarikatler araciligiyla benimsenmesinden de anlasilacagi üzere, islamin yüzeysel ve esnek bir yorumunu yayan bu akimlarin ne derece yaygin olduklari tahmin edilebilir. Bu akimlarin temsilcileri olan eski Türk samanlarini andiran babalar ve dervisler bu kitlelere oldukca uygun gelen eski inanclarla da baglantili bir islam yorumu sunuyorlardi. Bu yorumu yapan babalar ve dervisler sünni seyh ve mutasavviflarca siddetle elestiriliyorlardi. Elestiriler daha cok namaz, oruc gibi dinsel yükümlülüklere uyulmamasi, islama aykiri oldugu ileri sürülen ayin ve ibadet anlayislarinin uygulanmasi konularinda yogunlasmaktaydi. Bu elestirilerden, Ahmed Yesevi ve Ebu?l Vefa gibi büyük tarikat ululari bile kur- tulamamislardir. Bu seyhlerin zikir törenlerine erkeklerin yanisira kadinlarin da katilmasi ortodoks sufi ve ilahiyatcilarca siddetle elestirilmisti. Togan?in verdigi bilgilere göre, bu seyhlerin ayinleri "seytan ameli" olarak nitelendirilmekteydi. Halbuki bu zikir törenlerine kadinlarin da katilmasi ve bu törenlerde vecd halinde sergilenen rakslar islam öncesi inanclarin islâmi sekil altinda devamindan baska bir sey degillerdi. Anadolu?ya göclerle birlikte baslangicta uclar araciligiyla gerceklesen Anadolu?ya yerlesen Türklerle, Anadolu?nun yerli hiristiyan halki arasindaki iliskiler ve karsi- likli etkilesim konusu da oldukca önemlidir. Anadolu?ya gelen Türklerle yerli ahali arasindaki yakinlasmanin bircok nedenleri bulunmaktadir. Herseyden önce yerli halk Bizans idaresine, agir vergiler, keyfi idare, yogun iktidar mücadeleleri ve ordunun bozulmasi gibi nedenlerle yabancilasmis durumdaydi. ikinci olarak Anadolu Selcuklularindan baslamak üzere Türkler, yerli halka dinsel ve kültürel konularda hosgörülü davranmislardir. Ücüncü olarak XI.yüzyildan baslamak üzere Anadolu?ya gelen ahalinin, islam anlayisi oldukca yüzeysel ve eski inanc- larla bezenmis bir islamlik idi ki, bu yerli halkla kaynasmayi oldukca kolaylas- tirmistir. Süphesiz yerli halkin müslüman olmasinda ön planda, heterodoks seyh ve der- visler vardi. Bu heterodoks Türkmen babalari kurduklari zaviyeler araciligiyla, esnek islam anlayislarini yerli dinsel ve kültürel unsurlarla da besleyerek, Ana- dolu ve Balkanlardaki yerli halklara sunuyor, onlari yeni idareye ve ahaliye isin- diriyorlardi. Örnegin o döneme iliskin, mitolojik nitelikli de olsa tarihsel acidan degerli bilgiler iceren Vilayetname?de Haci Bektas-i Veli?nin hiristiyanlari müs- lümanlastirmak icin gönderdigi Hacim Sultan, Sari ismail, Resul Baba gibi dervis- lerden söz edilir. Yine bu konuda Ö.L.Barkan?in "Kolonizatör Türk Dervisleri" adli makalesinde arsiv belgelerine dayanan önemli bilgiler vardir. Üstelik Anadolu köklü bir kültürel ve dinsel gecmise de sahipti. Bu köklü kültür, yeni yerlesen Türkler üzerinde dogal olarak etkilerde bulundu. Bu etki, kirsal alanlarda daha farkli olmakla birlikte, sehirlerde daha cok zanaatlar ve ticari gelenekler iz birakti. ihtidalar, evlilikler ve karsilikli sosyo-ekonomik iliskilerin bir sonucu olarak gerceklesen bir etkilesim ortak degerlerin olusmasiyla sonuc- landi. Hilmi Ziya Ülken?in de belirttigi gibi "... Anadolu?ya yerlesen Türkler buraya kendi geleneklerini getirdiler,bunlari islam dini kurallari, medrese ve tekkenin verdigi arap ve fars kültürü unsurlari, yerli Anadolu kültür izleriyle birlestirdiler. Bu sentezden Anadolu Türk kültürü dogdu..."Demek ki, yerli kültürel ve dinsel unsurlar da bu yeni gelmis ahali üzerinde etkili oldu. Mesela müslüman halk, hiristiyan azizlerini kendi ululariyla özdeslestirerek Aziz George ve Theodore ile Hizir ilyas, Aziz Nicholas ile Sari Saltuk, Aziz Haralambos ile Haci Bektas-i Veli özdes kabul edildi. Bu sekilde hem hiristiyan, hem de müslümanlarca ziyaret edilen yerler, Hasluck?un deyimiyle "ikili ziyaretgahlar" ortaya cikti. Her iki halk tarafindan da ugurlu sayilan, yagmur yagdirdigina inanilan kutsal taslar, kutsal agaclar ziyaret edilirdi. Yine edebiyat alaninda da, hem islam hem de yerli Anadolu inanclarinin etkileriyle kahramanlik hikayeleri ortaya cikmistir. Büyük ölcüde heterodoks seyh ve dervisler, hiristiyanlarca da kutsal bilinen yerlerde tekkeler kurmuslar ve buralarda hiristiyanliga ve hiristiyanlik öncesi dönemlerden kalma yerel aziz kültleriyle karsilasmislardi. Bu kültler ve onlara iliskin hikayeler, evliya menkibeleri yoluyla islamilestiriliyordu. islamilestirilerek devam eden bu eski inanc unsurlari arasinda, ölmeden önce göge cekilmek, suyu kana cevirmek, halka felaket musallat etmek, bereket getirmek, ölü insan veya hayvani diriltmek, nefes evladi edinmek, kuru odunu agac haline getirmek, yerden veya tastan su fiskirtmak, irmagi veya denizi yarip gecmek ve üstünde yürümek gibi unsurlar sayila bilir.

[tmaz]

emegine saglık dostum

[no.fear58]

saol kardeş