[AdireKoye]

“Dersim, bir tanrılar ülkesidir.” M. Cömert
Anadolu veya Mezopotamya için yapılan tespitler, geçmiş ve yaşanmış olanlar içindi. Oysa Dersim için bu günceldir, dün vardı, bu gün var ve yarın da yaşayacak gibidir. Dersim’de, konumuz bağlamında sadece Hızır’a adanmış, Hızır’a atfen veya Hızır mekanı olarak bilinen onlarca ziyaret/gah ve kutsal kabul edilen yerler söz konusudur. En ünlüleri şunlardır: Gola Xızıri/Gola Bağıre (Bağır Gölü), Gola Xızıri/Gola Buyere (Buyer Gölü), Yoğır Gol/Golê Xızıri (Ağır Göl), Khalo Sıpe (Beyaz İhtiyar), Hêniyê Khalê Sıpi (Beyaz İhtiyar Çeşmesi). Ayrıca Golê Xızıri (Hızır Gölü), Kemerê Xızıri (Hızır Kayası), Lınga Xızıri (Hızır Ayağı), Nisangê Xızıri (Hızır Nişangahı) gibi adlarla anılan, hemen her mıntıkada Hızır’a adanmış bir kutsal yer vardır.

Zazaca’da Hızır için kullanılan belirleyici bir sıfat da ‘BIMBAREK’ sözcüğüdür. Mübarek, kutsal anlamına gelen bu sözcük kullanıldığında, genellikle adı anılmaksızın Hızır anılır. Örneğin yukarıda adlarını yazdığım bütün bu ziyaretler aynı zamanda Hızır terimi yerine Bımbarek sıfatı konularak da anılır. Kemerê Bımbareki, Gola Bımbareki (Mübarek Kayası, Mübarek Gölü) gibi. Şüphesiz ki, Dersim İnancında Hızır tek tanrı değildir. Ama en büyük tanrı, ya da baş tanrı olarak nitelendirilebilinir. Yazar M.Cömerd teredütsüz olarak “hiç kuşkusuz, baş tanrı Hızır’dır” diye yazmaktadır. Bazılarının hiddetle bu görüşe karşı çıktığını biliyorum. Ama bu karşı çıkmaların hiç bir bilimsel temeli yoktur. Karşı çıkanların ortak savları, ‘Dersim İnancı’nın çok tanrılı olmadığı ve tek bir tanrı İnancının olduğu noktasında düğümlenmektedir. Ama bu gerçeği inkardan başka bir şey değildir.

Bu gün yaşayan Dersim İnancı’nda, Hızır dışında önemli bir tanrının daha olduğu doğrudur. Yukarıda Dersimli’lerin kendi ana dilleri olan Zazaca’da kendi inançlarını tamımlarken, isim olarak ‘Raa Heqi’ terimini kullandıklarını belirtmiştim. Evet, Dersim İnancı’nda en önemli tanrılardan biri de ‘Heq’ olarak bilinir. Zazaca Heq, Türkçe’deki Tanrı, Arapça’daki Allah ile aynı manada kullanılır. Heq ya da bazı yörelerde Haq olarak kullanılan bu sözcük, Arapça ‘Hakk’tan gelmektedir yani Arapça kökenli olduğu kabul edilir. Bu durum Hızır için de geçerlidir. Yani Zazaca ‘Xızır’ olarak telafuz edilen Hızır kelimesi, Arapça kökenli ‘Hizr’ sözcüğünden gelmektedir. Raa Heqi (Hak yolu) ve Raa Xızıri (Hızır yolu) genel olarak veya çoğu zaman aynı anlamda kullanılmaktadır. Yani bunların eş anlamda, özdeş olarak kullanıldığını söyleyebiliriz. Bu durumda Heq (Hak) ile Xızır (Hızır) tekleşir, tek bir tanrı olarak algılanabilir. Fakat diğer yandan Hak, Hızır’dan ayrı bir tanrı olarak görüldüğünde durum değişir. İki tane büyük ya da baş tanrı olgusu ortaya çıkar.
Bu durumda Hızır’ın ‘baş tanrı’ olduğu yargısı kuşku götürür. Hatta yer yer Hak (Heq) adlı tanrının, Hızır’dan önce geldiğine de rastlayabiliyoruz. Kanaatimce bu durum, yani Hak’ın baş role yükselmesi veya yükseltilmesi, Hızır’ın önüne geçmesi, tek tanrılı dinlerin ve özel olarak da İslamiyetin etkisi ve baskısıyla olmuştur ve de bu süreç hala devam etmektedir. Ancak, şunu da vurgulamak gerekir ki, Dersim inanışındaki Heq ile İslam’ın tanrısı olan Allah’ın rolleri bir ve aynı görülmez. En azından bu güne kadar yaşanan süreçte bu, böyledir.

Dersim İnancı’nın en önemli tanrılarından biri olan Heq (Hak), İslam’ın tanrısı Allah gibi öyle her şeye karışmaz, her şeye müdahale etmez. Bunun da Dersim İnancı’nın yapısından yani çok tanrılı olmasından ileri geldiğini düşünüyorum. Bilindiği gibi çok tanrılı dinlerde hemen her şeyin ya da en önemli şeylerin ayrı bir tanrısı vardır. Dolayısıyla bu tanrılar arasında bir görev bölüşümü vardır. İşte, çok tanrılı bir din olarak Dersim İnancı’nda da olan bu durumdur. Bu bakımdan Dersim İnancı’ndaki Heq yani Allah ister en büyük tanrı veya isterse baş tanrı olarak kabul edilsin, O, bu dünyadaki işlere genellikle karışmaz. Denebilir ki O, yerde de değil, esas olarak göklerdedir. Orada bir yerlerde, her şeyi ama istisnasız her şeyi görmekte ve gözetlemektedir. Bu bakımdan yer yüzündeki olaylarda, yer yüzünde olan bitende genellikle Hızır baş roldedir. Kim bilir, belki de görev bölüşümü böyle yapılmıştır.

Bu durum bir paradoks olarak görülebilir ama olgu böyledir. Egemen kanıya aykırıdır diye olgunun olduğu gibi konulmaması, gerçeğin inkarı anlamına gelecektir. Bu durum, sadece tek tanrılı dinlerdeki yaklaşıma aykırı değildir, aynı zamanda şöyle ya da böyle, ister Anadolu Aleviliği, ister Bektaşilik ve isterse her ne ad ile nitelenirse nitelensin, Dersim İnancı dışındaki öteki Alevi/Kızılbaş inanç biçimlerinden de farklıdır. Türkçe konuşup yazan Alevi çevrelerinde, genel olarak Aleviliğin, özel olarak da ‘Anadolu Aleviliği’nin çok tanrılı olduğuna dair bir emare göremiyoruz. Alevilik, Kızılbaşlık, Bektaşilik üzerine yazanlar, söz birliği etmişcesine çok tanrılılık konusuna girmek istemiyorlar. Bazıları için varsa Ali, yoksa yine Ali’dir. Açıktır ki, bunun sonucu var olan mevcut İnancı korumak ve geliştirmek değil, istedikleri, bir İnancı yeniden biçimlendirmektir. Bu yeniden biçimlenmenin varacağı nokta, aşağı yukarı bellidir: Tek tanrılı bir Alevilik. Bu tek tanrılı Alevilik, genel olarak tek tanrılı dinlerin ve özel olarak da İslami tek tanrıcılığın bir versiyonu olacaktır.

Dersim İnancı’ndaki tanrılar sadece Hızır (Xızır) ve Hak (Heq) ile sınırlı değildir. Denebilir ki Hızır (Xızır) ile Hak (Heq) en önemli ve en büyük tanrılardır. Bunların dışında Roşita/Nurê Mıhemedi (Muhammed’in İşığı/Nuru) adıyla Güneş tanrısı, Nurê Ana Fatma adıyla Ana Fatma’yı temsilen Ay tanrısı ve Hz. Ali’yi temsilen Ğoli/Oli/Eli adlarıyla Hızır ayarında, bazen de Hızır donunda bir tanrı daha vardır. Bu tanrıların rolleri ve görevleri ve özellikle de Ğoli’nin kimliği noktasında bazı farklı yorumlar da vardır. Ama bu beş tanrının, genellikle yer yüzünde yaşamadıkları veya esas olarak göklerde ya da her yerde oldukları ve en büyük tanrılar oldukları genel kabul gören bir yaklaşımdır. Bunları sınıflandırmak oldukça zordur. Ama eğer bir sınıflandırma zorunluluğu olursa, şöyle bir tasnif yapılabilir diye düşünüyorum: En büyük tanrılar olan Hızır (Xızır) ile Hak (Heq) birinci ve en üst, diğer üç tanrı olan Güneş tanrısı, Ay tanrısı ve Ğoli de ikinci derecede büyük tanrılar olarak sınıflandırılabilir


ALıntı..HEJAR..

[nurhak]

yaziya anlam vermeye calisarak okudum..elbette ki dogrudur yazilanlar,nerden biliyorum biraz Dersim'i bilmekten ve kendimizi bilmekten biliyorum..bahsedilen KhaloSıpe,/Golê Xızıri,heniye xiziri,gibi ziyaretler varto da da var..khalo sipe koyumuzun icinde ki bir ziyarettir,ozellikle kistaki xizir orucu zamani ziyaret edilir ama kisiler ozel gunlerinde de ziyaret ederler..yani sadece Dersim'de bu seyler yok..Bingol alevilerinde,erzurum alevilerinde varto alevilerinde de ayni seyler var..sivas,maras,antep yani digerlerinde de var mi bilmiyorum..tabii Dersim'i gunumuz Tunceli dedikleri sinirlarin disinda da ele alanlar var ve bu daha genis bir alani kapsar,en azindan hemen hemen (degisik seyler olamsina karsin)ayni kultur yasaniyor,yani kurt-alevileri icinde boyle..ayrica dersim de cok ziyaret var,bircok daglarin doruklari ziyaret.bizim oralarda da oyle,
tartismaya deger bir konu..
yani tek tanrili dinlere,ozelde de islamiyete direnen,alevi kurtler acisindan da arastirmaya deger..
tesekkurler..

[hasancik]

teşekkür ederim ama bunların aslının olduğuna inanmak zor

Yazıyı Anlayabilmiş Değilim Tunceli İçin Güzel birşeyler Diyor Sanırım ...........

[chicagolu]

Tesekkurler paylasim icin

[hawar]

spas paylasimin icin emegine saglik

[gocmen_74]

güzel bir yazı dizisi. teşekkür ederim. umarım anlaşılır